اخلاق فردی واجتماعی

اخلاق فردى:

منظور از اخلاق فردى، اصولى است كه صرف نظر از حيثيّت اجتماعى انسان، به بيان ارزشهاى اخلاقى او مىپردازد. جديّت و كوشش در راه خدا براى فرد انسان، ارزش است: «وَالَّذينَ جـهَدوا فينا لَنَهدينَّهُم سُبُلَنا». (عنكبوت/29،69) قرآن به استقامت و ثبات در راه خدا: «فَاستَقيمُوا اِلَيهِ وَاستَغفِروه» ، (فصلت/41، 6) و ترك پيروى از هواى نفس سفارش كرده است: «وَلاتَتَّبِعِ الهَوى فَيُضِلَّكَ عَن سَبيلِ اللّه» ، (ص/38، 26) بستن چشم از نگاه به نامحرم و پاك دامنى كه از عزّت نفس نشأت مىگيرد: «قُل لِلمُؤمنينَ يَغُضّوا مِن اَبصـرِهِم ويَحفَظوا فُروجَهُم» (نور/24، 30) و نيز انتخاب الگو و اسوهاى دينى در زندگى هر فرد، مورد سفارش قرآن است: «لَقَد كان لَكُم فى رَسولِاللّهِ اُسوَةٌ حَسَنَة». (احزاب/33،21) خداوند، حسد را كه حالتى درونى و فردى است، نكوهش مىكند و از انسان مىخواهد به بندگان او براى نعمتى كه خداوند به آنان داده است، حَسَد نورزد: «اَميَحسُدونَ النّاسَ عَلى ما ءَاتلـهُم اللّهُ مِن فَضلِه» ،(نساء/4، 54) و سرانجام از آدمى مىخواهد كه در توانگرى از اسراف و تبذير بپرهيزد: «وَلاتُبَذِّرتَبذيرًا * اِنَّ المُبَذِّرينَ كانوا اِخون الشَّيـطين». (اسراء/17، 26ـ27)

اخلاق اجتماعى:

وقتى اخلاق بهصورت مطلق بهكار مىرود، بيشتر به اخلاق اجتماعى منصرف است،^[73] كه به بيان اصول ارزشى حاكم بر روابط اجتماعى انسان مىپردازد. مهمّترين اصل حاكم بر روابط اجتماعى، رعايت عدل و پرهيز از ستم است كه مفاد آيات بسيارى در اين زمينه است. خداوند از انسان مىخواهد در رفتارش عدالت پيشه كند; زيرا به تقوا نزديكتر است: «اعدِلوا هُوَ اَقرَبُ لِلتَّقوى» (مائده/5، 8) و نيز هرگاه سخن مىگويد، به عدالت بگويد: «وَاِذ قُلتُم فَاعدِلوا و لَو كان ذاقُربى» (انعام/6، 152) و خود خداوند هم به عدل امر مىكند: «اِنَّ اللّهَ يَأمُرُ بِالعَدل» (نحل/16، 90) و در مقابل از ستم نكوهش مىكند و بر آن وعده عذاب دردناك مىدهد: «اِنَّ الظّـلِمينَ لَهُم عَذابٌ اَليم» ; (ابراهيم/14، 22) حتّى از رعايت عدالت درباره دشمنان نيز نهى نمىكند. (ممتحنه/60، 8) برخى از اصول اخلاقى كه به نحوى از اصل پيشگفته ريشه مىگيرند، عبارتند از: حرمت و قبحِ قتل انسان بىگناه: «وَلاتَقتُلوا النَّفسَ الَّتى حَرَّمَ اللّهُ اِلاّ بِالحَقّ» ، (انعام/6، 151) سرقت: «وَالسّارِقُ والسّارِقَة فَاقطَعوا اَيديَهُما» (مائده/5، 38) و كمفروشى كه در غشّ و فريبكارى ريشه دارد: «وَيلٌ لِلمُطَفَّفين» ; (مطفّفين/83، 1) در مقابل، حُسن و لزوم وفاى به وعده و اداى امانت: «يـاَيُّها الَّذينَ ءامَنوا اَوفوا بَالعُقُود» ، (مائده/5، 1) «اِنَّ اللّهَ يَأمُرُكُم اَن تُؤَدُّوا الاَمـنـتِ اِلى اَهلها» ، (نساء/4، 58) اصلاح روابط برادران دينى: «اِنّما المُؤمِنون اِخوَةٌ فَاَصلِحوا بَينَ اَخَويكُم» (حجرات/49، 10) و عفو و گذشت: «وَالعافِينَ عَنِ النّاسِ و اللّهُ يُحِبُّ المُحسِنين». (آلعمران/3، 134)
درخصوص خانواده كه اجتماعى كوچك است، سفارشهاى اخلاقى مهمّى در قرآن وجوددارد:
1. نيكى به پدر و مادر و خويشاوندان: «وبِالولِدَينِ اِحسـنًا وبِذِىالقُربى». (نساء/4،36)
2. رفتار پسنديده زن و شوهر با همديگر: «وَأتَمِروا بَينَكُم بِمَعروف». (طلاق/65، 6)
3. وفادارى به تعهّد مالى ازدواج (مهر): «وءَاتُوا النِّساءَ صَدُقـتِهِنَّ». (نساء/4، 4)
4. اعتماد به خداوند در تأمين نيازهاى فرزندان و پرهيز از قتل آنها براى ترس از فقر يا بدنامى: «ولاتَقتُلوا اَولـدَكُم مِن اِملـق نَحنُ نَرزُقُكُم» (انعام/6،151)
همچنين درباره وظايف جمعى امّت اسلام، اصول مشخّصى از قرآن قابل استفاده است:
1. تأكيد بر حفظ وحدت اجتماعى بر محور حق: «وَاعتَصِموا بِحَبلِ اللّهِ جَميعًا ولاتَفَرَّقوا». (آلعمران/3، 103)
2. پيروى از زمامداران حقّ: «... اَطيعُوا اللّهَ و اَطيعُوا الرَّسولَ و اُولِى الاَمرِ مِنكُم». (نساء/4، 59)
3. دورى از فساد و ترويج آن در جامعه: «وَلاتُفسِدوا فِى الاَرض بَعدَ اِصلـحِها». (اعراف/7،56)
4. آمادگى براى دفاع در برابر دشمنان خدا: «واَعِدّوا لَهُم مَا استَطَعتُم مِن قُوَّة و مِن رِباطِ الخَيلِ تُرهِبونَ به عَدُوَّ اللّهِ و عَدُوَّكُم». (انفال/8، 60)

اخلاق اسلامی ازمنظر قرآن...